mergel

	Mergel.
	Mergel is een afzettingsgesteente dat bestaat uit een mengsel van klei en fijnverdeelde kalk. Het zit qua samenstelling als gesteente tussen kalksteen en schalie in en de overgangen verlopen vaak gradueel. Hoewel meerdere definities bestaan, wordt in Nederland de regel gehanteerd dat mergel een gesteente is dat voor 25-75% uit kalk bestaat en voor het restant uit klei. De Zuid-Limburgse naam "mergel" komt waarschijnlijk van het Romeinse "marga". Hieronder verstonden de Romeinen alle niet verharde kalkhoudende sedimenten. Het voorkomen van mergel in Nederland en België Mergel komt ondergronds in vrijwel geheel Nederland voor. In Nederland treedt mergel aan de oppervlakte in Zuid-Limburg en in het aangrenzende België.
	De winning van mergel. Vanuit de steentijd zijn onderondse groeven bekend voor de winning van vuursteen (Rijckholt). Vanuit de Romeinse tijd zijn enige winningen m.b.v. schachtbouw aangetoond (Herkenberg). In de middeleeuwen komt de ondergrondse kalksteenwinning op. Bekende Nederlandse mergelgroeven zijn de "grotten"van Valkenburg, en de "grotten" van de Sint Pietersberg; Op het eind van de 19e eeuw wordt het accent verlegd naar de bovengrondse winning in dagbouwgroeven, momenteel: de firma's ENCI bij Maastricht en Ankersmit in de groeve 't Rooth nabij Margraten. De toepassing van mergelbouwmateriaal, op dit moment in de Sibberberg (Valkenburg aan de Geul). de productie van cement. De ENCI wint de mergel uit de Sint Pietersberg en verwerkt het tot cement door het in ovens te oxideren. als kleurstof in de bouw- en keramische industrie: als toevoeging bij de productie van aardewerk, waardoor faience aardewerk kan worden geproduceerd - bijvoorbeeld Delfts blauw. kalkmeststof om de verzuring van de grond tegen te gaan. als toevoeging aan veevoer. als toevoeging aan een mengsel dat schoorsteengassen ontzwavelt. BRON: http://nl.wikipedia.org/wiki/Mergel
	Geschiedenis van de mergelwinning. Over de oorsprong van de mergelwinning wat betreft het gebruik van deze steen als bouwsteen is eigenlijk nauwelijks iets bekend. De romeinen die in Maastricht hun nederzetting hebben gebouwd gebruikten mergel, maar daarmee is eigenlijk helemaal niets gezegd over hoe en waar de romeinen hun steen vandaan gehaald hebben. Vaak wordt er verteld dat de gangen in de St. Pietersberg van romeinse oorsprong zijn. Het probleem is echter dat de oudste opschriften in de berg uit de 15 e eeuw zijn en dat er nooit romeinse werktuigen zijn gevonden die gebruikt werden om de kalksteen ondergronds te ontginnen. Vooralsnog wordt er aangenomen dat de romeinen in dagbouw hun mergelsteen hebben ontgonnen, maar waar die dagbouw groeve dan gelegen heeft is ook nog maar de vraag. Het moet voor de romeinen overigens geen probleem zijn geweest om mergel op welke wijze dan ook te ontginnen (zowel ondergronds als in dagbouw), want zij waren immers de bouwmeesters bij uitstek. Door de romeinse schrijvers Marcus Terentius Varro (116 - 27 v. Chr.) en Gaius Plinius Secundus (23 - 79 na Chr.) wordt in respectievelijk De re rustica en Historiae naturalis vermelding gemaakt dat de Eburonen hun akkers vruchtbaar maakten door middel van mergel. Het woord ‘marga’, van keltische oorsprong, wordt door Plinius overgenomen. Vanaf de late-middeleeuwen (ongeveer 13 e eeuw) tot en met ongeveer 1920 is op grote schaal mergel ontgonnen in onderaardse kalksteengroeven ook wel mergelgrotten genoemd. De ontgonnen mergel is grotendeels gebruikt als bouwsteen. Op bepaalde plaatsen in de St. Pietersberg is duidelijk te zien dat men de mergel als poeder heeft ontgonnen (‘mergelen’ van het land). Dus niet alleen in de St. Pietersberg, maar op ook vele andere plaatsen waar de mergel dagzoomd is de mergel ontgonnen. Er zijn in de omgeving van Maastricht, Valkenburg zo’n 250 onderaardse kalksteengroeven. Ze zijn niet allemaal even uitgestrekt zoals de St. Pietersberg moet zijn geweest ( 200 km). De grote stelsels op dit moment zijn de Gemeentegrot in Valkenburg en de Sibbergroeve in Sibbe waar nog steeds mergel ondergronds wordt ontgonnen voor restauratie werkzaamheden. Verder zijn in België en in Frankrijk tesamen nog honderden onderaardse kalksteengroeven! Dat men mergel heeft gekozen als bouwsteen heeft te maken met het feit dat deze steensoort ‘makkelijk’ te ontginnen was en in ons geval dicht bij Maastricht aanwezig was. Daarbij komt ook nog eens het feit dat de bestaande houten huizen makkelijk vlam konden vatten en dat brand veel schade zou aanrichten in de stad (bijv. de brand in Londen in .... ). Nu zijn er verschillende methoden van ontginning. De meest toegepaste methode in de St. Pietersberg is beschreven door J. Caris en zou misschien de St. Pietersberg methode genoemd kunnen worden. Verder is in de St. Pietersberg ook de zogenaamde canner werkwijze toegepast die in gedeelten van grotten zonneberg (bijv. in de buurt van de 1 e kapel) te zien is. In de St. Pietersberg is deze cannner werkwijze op het einde van de 19 e begin 20 e eeuw nog toegepast terwijl de methode zelf veel ouder is (18 e eeuw) en afkomstig uit Canne (Belgie). In de sibbergroeve wordt de zogenaamde sibbermethode toegepast die uitgebreid beschreven is. In enkele groeven in Noord-Frankrijk wordt nog steeds gewerkt in onderaardse groeven. Een methode van ontginning is beschreven door R. Bastiaens. Het is in ieder geval niet de bedoeling om al deze methoden van ontginning van buiten te leren. In de St. Pietersberg zijn genoeg plaatsen waar aan de hand van de sporen die de blokbrekers hebben achtergelaten het blokbreken eventueel gedetailleerd uit te leggen (met name in grotten Noord). In de meeste gevallen volstaat een schetsmatige beschrijving van het blokbreken. Hierbij is het artikel van J. Caris een handig hulpmiddel. Literatuur: J. Kamphoven, St. Pietersberg, Maastrichts Silhouet, 1981 T. Breuls, Mergelgrotten, het onbekende landschap, Mergelbouwsteen v.o.f. J. Caris, Reconstructie van een winmethode in de Sint Pietersberg, SOK mededelingen 25, Mei 1996 R. Bastiaens, Een blokbrekersmethode uit Frankrijk, SOK mededelingen, Juli 1997